Hexaflex: ACT'nin Altı Sürecini Birlikte Okumak

Bir uygulayıcı düşünün. Üçüncü görüşmeden sonra önüne bir kâğıt alıyor ve bir altıgen çiziyor. Her köşeye kısa bir not düşüyor. Kabul düşük, ayrışma zayıf, değerler belirsiz, kararlı eylem neredeyse yok. Altı köşenin hepsi doluyor. Ama kâğıda baktığında bir sonraki görüşmede nereden başlayacağını bilemiyor. Notların her biri doğru. Birlikte bir şey söylemiyorlar.

Bu altıgenin adı hexaflex. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) psikolojik esnekliği altı süreç üzerinden tanımlar ve altıgenin her köşesi bu süreçlerden birini gösterir. Bu süreçler kabul, bilişsel ayrışma, şimdiki anla temas, bağlamsal benlik, değerler ve kararlı eylemdir (Hayes ve ark., 2006). Bu yazıda altıgeni bir kontrol listesi olarak değil, süreçlerin birbirini nasıl beslediğini gösteren bir örüntü olarak okumayı konuşmak istiyorum.

Modelin bir de öteki yüzü var. Hayes ve arkadaşları her esneklik sürecinin karşısına bir katılık süreci koyar. Kabulün karşısında yaşantısal kaçınma, ayrışmanın karşısında bilişsel birleşme durur. Şimdiki anla temasın karşısında kavramsallaştırılmış geçmişin ve korkulan geleceğin baskınlığı, bağlamsal benliğin karşısında kavramsallaştırılmış benliğe bağlanma yer alır. Değerlerin karşısında değerlerin belirsizliği, kararlı eylemin karşısında ise eylemsizlik, dürtüsellik ya da kaçınmacı ısrar vardır (Hayes ve ark., 2006). Formülasyonda bu ikinci altıgen daha çok işe yarar. Kişi görüşmeye çoğu zaman esnek olduğu yerle değil, takıldığı yerle gelir.

Köşeleri değil, aradaki bağları okumak

Altı süreci düşünürken benim işime yarayan bir benzetme var. Süreçler yan yana duran altı ayrı ip değil, aynı halatı oluşturan ve birbirine sarılmış iplere benzer. Birini çektiğinizde ötekiler de gelir. Diyelim ki biri "ben beceriksizim" düşüncesiyle birleşmiş. Bu düşünce onu sınanacağı durumlardan uzak tutar ve kaçınma başlar. Kaçındıkça zihni eski hatalarda ve gelecekteki olası rezilliklerde dolaşır, şimdiki anla teması incelir. Değer verdiği şeyler giderek silikleşir. Sonunda geriye eylemsizlik kalır. Altıgende dört köşe birden düşük görünür. Hâlbuki ortada dört ayrı sorun yok, dört yerden görünen tek bir örüntü var. ACT yazınında altı sürecin birbirinden ayrı ama birbiriyle ilişkili süreçler olarak tanımlanması da buna işaret eder (Hayes ve ark., 2006; Francis ve ark., 2016).

Bu yüzden formülasyonun sorusu hangi köşenin zayıf olduğu değil, bu örüntünün kişiye ne kazandırdığıdır. Bu örnekte kaçınma o anki sıkıntıyı azaltıyor olabilir. Düşünceye tutunmak, ne olacağını önceden bildiği hissini verebilir. Hiç denememek yeni bir başarısızlık ihtimalini ortadan kaldırır. Her parçanın kısa vadeli işlevi ötekini ayakta tutar. Formülasyon bu döngüyü bir iki cümleyle yazabildiğinde işe yarar hâle gelir. Örneğin şöyle bir cümle kurulabilir. Yetersizlik düşüncesiyle birleştiğinde sınanacağı durumlardan çekiliyor, çekilmek kaygıyı kısa vadede azaltıyor ve onu uzun vadede değer verdiği alanlardan uzaklaştırıyor. Köşelere tek tek yazılmış altı not bu tek cümlenin yerini tutmaz.

Altı köşeyi aynı anda akılda tutmak zorsa daha sade bir okuma da var. Hayes, Villatte, Levin ve Hildebrandt (2011) altı süreci üç ikili grupta topladı. Kabul ve ayrışma yaşantıya açıklığı ve düşünceleri harfiyen almamayı, şimdiki anla temas ve bağlamsal benlik farkındalığı ve bakış açısı almayı, değerler ve kararlı eylem de motivasyonu ve harekete geçmeyi anlatır. Makalenin başlığındaki açık, farkında ve etkin olmak ifadesi bu üçlüyü özetler. İlk görüşmelerde üç soru sormak, altı kutuyu doldurmaktan daha hızlı bir resim verir. Kişi iç yaşantısına ne kadar açık? Ne kadar farkında? Değer verdiği yöne ne kadar hareket ediyor?

Bu üçlü yapı ölçümde de karşılık buldu. CompACT adlı ölçeğin geliştirildiği çalışmada 23 maddelik form üç faktörlü bir yapı gösterdi. Faktörler yaşantıya açıklık, davranışsal farkındalık ve değer temelli eylem olarak adlandırıldı (Francis ve ark., 2016). Altı sürecin her birini karşıtıyla birlikte ayrı ayrı görmek isteyen için 60 maddelik Multidimensional Psychological Flexibility Inventory (MPFI) var. Bu ölçek hexaflex modelinin on iki boyutunu, yani altı esneklik ve altı katılık sürecini ölçmek için geliştirildi (Rolffs, Rogge ve Wilson, 2018). Ölçekler bir profil verir. Ama profil işlevi söylemez. Aynı yüksek kaçınma puanı iki farklı kişide bambaşka işler görebilir. Bunu ancak görüşmede, davranışı bağlamıyla birlikte konuşarak anlarız.

Süreçlerin birlikte çalıştığına dair dolaylı bir işaret bileşen çalışmalarından da geliyor. Levin ve arkadaşları (2020), sıkıntı yaşayan 181 üniversite öğrencisiyle yürüttükleri çevrimiçi bir çalışmada tam ACT programını, yalnızca açıklık bileşenlerini (kabul ve ayrışma) ve yalnızca katılım bileşenlerini (değerler ve kararlı eylem) hedefleyen sürümlerle karşılaştırdı. Yazarlar yalnızca açıklık bileşenlerini hedeflemenin biraz daha az etkili olduğu sonucuna vardı. İki bileşen grubunu birlikte içeren tam program ise bilişsel birleşmede daha fazla azalma sağladı. Bu tek bir çalışma ve örneklem çevrimiçi programa katılan öğrencilerden oluşuyor. Yine de formülasyon açısından düşündürücü. Birleşmedeki değişim, ayrışma çalışması değer çalışmasıyla yan yana durduğunda daha büyüktü.

Burada kolay bir tuzak var. Altıgen kontrol listesine dönüşünce müdahale de listeye döner. Ayrışma düşük göründüğünde bir ayrışma egzersizi, değerler belirsiz göründüğünde bir değer çalışması seçilir. Her köşe ayrı ayrı yükseltilmeye çalışılır. Oysa halatın hangi ipinden tutulacağı en zayıf köşeye göre değil, o kişide en ulaşılabilir olana göre seçilir. Bazen değerlere dokunmak kaçınmayı gevşetir. Bazen önce şimdiki ana dönmek gerekir. Hangi ipi çekeceğinizi, o ipin ötekilere nasıl bağlandığını gördüğünüzde seçersiniz. Formülasyonu bir meslektaşla ya da süpervizyonda sesli kurmak bu bağları görmeyi kolaylaştırır.

Formülasyonun amacı bir tabloyu eksiksiz doldurmak değil, bir sonraki görüşmede neyi deneyeceğinizi görmek. Hexaflex bunu, köşelere değil aradaki bağlara baktığınızda yapabiliyor. Şimdi yakın zamanda çalıştığınız bir kişiyi düşünün. Altıgeni çizin, ama köşelere not yazmak yerine köşeler arasına çizgiler çekin. Hangi süreç hangisini besliyor? Çizgilerin toplandığı köşe neresi, oradan çekilecek ilk ip hangisi olurdu?