Choice Point ile İlk Görüşmede Formülasyon Kurmak

Bir uygulayıcı düşünün. İlk görüşmeyi bitirmiş, notlarına bakıyor. Sayfada iş yerindeki gerginlik, uykusuzluk, eski bir kayıp, evdeki sessizlik var. Hepsi önemli, hiçbiri eksik değil. Ama notlardan bir formülasyon çıkmıyor. Elinde malzeme var, ortada harita yok. Sorun, bilgiyi nereye koyacağını bilmemek.

Choice Point bu noktada işe yarayan araçlardan biri. Joseph Ciarrochi, Ann Bailey ve Russ Harris'in birlikte geliştirdiği bu model, Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ile çalışan uygulayıcıya ilk görüşmede formülasyonu tek bir sayfaya oturtma imkânı veriyor. Bu yazıda modelin ne sunduğuna, nerede zorladığına ve kanıtın bugün ne kadar olduğuna bakmak istiyorum.

Tek bir an üzerinden çalışmak

Modelin çıkış noktası sade. Choice point, yani seçim noktası, kişinin değerlerine yaklaşan ya da değerlerinden uzaklaşan bir davranış seçebildiği andır. Model bu anı üç parçada okur: bir durum, o durumda beliren içsel yaşantı ve ardından gelen davranış. İçsel yaşantıya "kanca" (hook) denir. Kişiyi çeken düşünce, duygu, beden duyumu ya da dürtüdür. Davranış ise iki yönden birine gider. Değere doğru atılan adıma toward move, değerden uzaklaştıran adıma away move deniyor. Türkçede bunlara yaklaşan adım ve uzaklaştıran adım diyebiliriz. Model altı sürecin teknik adları yerine bu orta düzey terimleri kullanır (Harris, 2019). Amaç, danışanla uygulayıcının aynı çizime bakarak, aynı dilde konuşabilmesidir. Altıgenin kendisi, yani ACT'nin altı süreci, bu sadeliğin altında durmaya devam eder (Hayes ve ark., 2006).

İlk görüşmede asıl sorun bilgi eksikliği değil, bilgi fazlalığı olabilir. Choice Point daha küçük bir soru sorar: son bir haftada sizi zorlayan tek bir anı anlatır mısınız? Yaşam öyküsü değil, bir an. Nerede olduğunuzu, içinizde ne belirdiğini, ne yaptığınızı konuşursunuz. Sonra iki soru gelir. Yaptığınız şey size o anda ne kazandırdı, uzun vadede neye mal oldu? Bunlar işlev sorularıdır. Davranışı iyi ya da kötü diye etiketlemez, ne işe yaradığına bakar. Dolayısıyla model, davranışı işleviyle okuyan işlevsel bağlamsalcı bakışla uyumlu çalışır.

Değerler bu çizimin yönünü belirler. Bir adımın yaklaşan mı uzaklaştıran mı olduğunu, ancak kişinin neye yönelmek istediğini bilerek söyleyebilirsiniz. İlk görüşmede değerler henüz net değilse bu bir engel sayılmaz. "O anda nasıl biri olmak isterdiniz?" gibi bir soru, bir taslak çıkarmaya yeter. Taslak sonraki görüşmelerde keskinleşir. Amaç formülasyonu kusursuz kurmak değil, birlikte düzeltilebilecek bir yerden başlamak.

Bu tek anlık formülasyonun bir yararı daha var: danışanla birlikte bakılabilecek bir şey çıkar ortaya. Yayımlanmış vaka sunumlarında, Choice Point çizelgesinin danışanla paylaşılarak formülasyon için kullanıldığı görülüyor (örneğin Ooi ve Steverson, 2023). Kâğıt masada durur, ikiniz de ona bakarsınız, danışan "burası öyle değil" diyebilir. Formülasyon uygulayıcının kafasındaki bir hüküm olmaktan çıkar, birlikte düzeltilen bir taslağa dönüşür.

Peki nerede zorlar? İlki, aynı davranışın iki yöne de gidebilmesi. Bir tartışmada odadan çıkan kişiyi düşünün. Biri birkaç nefes alıp geri dönmek için çıkıyor ve ilişkide kalmak onun için değerli. Öteki, içinde bir şey kıpırdamadan, her seferinde olduğu gibi çıkıyor. Biçim aynı, işlev farklı. Birincisi yaklaşan, ikincisi uzaklaştıran bir adım olabilir. Bu yüzden formülasyonu davranışları iki sütuna dağıtarak kurmak kolay bir tuzaktır. Üstelik ACT'nin gevşetmeye çalıştığı yargılama alışkanlığını çizelgeye taşımak olur. Her adımın yanına "bu kişiyi neye yaklaştırdı, neden uzaklaştırdı?" sorusunu koymak gerekir.

İkincisi, şemanın sınırı. Şema, vakanın kendisi değildir. Danışanın örüntüsü esas olarak şimdiki anla temas ya da bağlamsal benlik gibi süreçlerde düğümleniyorsa, yalnızca kanca ve adımlara bakan bir çizim bunu gizleyebilir. Choice Point formülasyonu açar, bitirmez. Altıgenle birlikte okunduğunda daha çok şey söyler.

Üçüncüsü, kanıt. Modelin kendi araştırma temeli henüz dar. Yatılı bir madde kullanımı programında yürütülen bir pilot çalışma, Choice Point temelli bir uygulamayı 47 katılımcıyla, karşılaştırma grubu olmadan değerlendirdi. Psikolojik esnekliksizlikte azalma, değer temelli eylem ve kendine şefkatte artış bildirildi, kazanımlar izlemde de sürdü. Yazarlar bulguların ihtiyatla yorumlanması gerektiğini ve sonraki çalışmalarda karşılaştırma gruplarının kullanılması gerektiğini belirtiyor (Berman ve Kurlancheek, 2021). Yani Choice Point, ACT'nin geniş araştırma literatüründen ayrı olarak, bugün için öncelikle bir uygulama aracı. Bunu modeli bırakmak için değil, ne kadar sağlam zemine bastığımızı bilmek için söylüyorum. Kanıtını aldığı yerden büyütmek gerekiyor. Güncel araştırma özetlerine araştırma sayfasından bakabilirsiniz.

Bütün bunlardan benim çıkardığım şu: formülasyon, bir gün içinde yazılıp kapatılan bir rapor değil, her görüşmede yeniden sınanan bir çalışma varsayımı. Choice Point bu varsayımı hızlı kurmaya, danışanın önünde açık tutmaya ve gerektiğinde değiştirmeye elverişli bir dil sunuyor.

Şimdi bir kâğıt alın ve kendi choice point'inizi çizin. Son görüşmenizden aklınızda kalan tek anı seçin. Durumu, o anda beliren kancayı ve attığınız adımı yazın. Sonra adımın sizi neye yaklaştırdığına, neden uzaklaştırdığına bakın. O anın kancası neydi, ve hangi adımı atmış sayılırdınız?