Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) Nedir?

Kabul ve Kararlılık Terapisi, İngilizce adıyla Acceptance and Commitment Therapy, kısaca ACT, davranışçı gelenekten gelen ve psikolojik esnekliği hedefleyen bir psikolojik yardım modelidir. ACT kelimesi tek nefeste "akt" diye okunur; harf harf söylenmez. Bu küçük ayrıntı modelin ruhunu da anlatır: kelime, eylem anlamına gelir.

Bu sayfayı, ACT ile ilgili bana en sık sorulan soruları tek yerde toplamak için yazdım. Modelin ne olduğunu, neyi hedeflediğini, altı temel sürecini ve bir görüşmede neler yapıldığını anlatacağım. Konuya danışan olarak da meslektaş olarak da yaklaşıyor olabilirsiniz; her iki okur için de yeterince somut olmaya çalıştım.

Kısa tanım

ACT'nin çıkış noktası şudur: İnsan zihni acı üretir. Üzüntü, kaygı, utanç, öfke ve bunlara eşlik eden düşünceler insan olmanın parçasıdır. Sorun bunların varlığı değil, onlarla kurduğumuz ilişkidir. Zorlayıcı iç yaşantılardan kurtulmaya çalışırken hayatımız daralır. ACT bu daralmayı tersine çevirmeyi hedefler.

Modelin iki ayağı vardır. Birincisi kabul: İstemediğimiz düşünce ve duygulara, onlar oradayken, savaşmadan yer açabilmek. İkincisi kararlılık: Bizim için önemli olan yönde, zorluk sürerken bile, adım atabilmek. Bu iki ayağın birlikte çalışmasına psikolojik esneklik diyoruz.

ACT neyi hedefler: psikolojik esneklik

Psikolojik esneklik, şimdiki anla temas halinde kalarak, içimizde ne olup bittiğine bakarak ve değerlerimizin işaret ettiği yönde davranışımızı sürdürerek ya da değiştirerek yaşayabilme becerisidir. Tanım uzun ama fikir basittir: İçeride fırtına varken bile dümeni elimizde tutabilmek.

Bu tanımın önemli bir sonucu var. ACT'de başarı ölçütü belirtilerin yok olması değildir. Kaygı azalabilir, çoğu zaman da azalır; ama hedef bu değildir. Hedef, kaygı varken de önemli olanı yapabilmektir. Bu yüzden ACT'de "iyi hissetmek" yerine "iyi yaşamak" sözü sık geçer.

ACT nereden geliyor

ACT, Steven C. Hayes ve çalışma arkadaşlarının 1980'lerin sonundan itibaren geliştirdiği bir modeldir. İlk kapsamlı kitabı 1999'da yayımlandı. Dayandığı felsefe işlevsel bağlamsalcılıktır: Bir davranışı anlamak için onun bağlamına ve işlevine bakılır. Dil ve bilişi açıklamak için de İlişkisel Çerçeve Kuramı adlı bir davranış analizi kuramına yaslanır. Bu kuram, insanların sözcükler ve anlamlar arasında nasıl ilişki kurduğunu ve bu ilişkilerin acıyı nasıl çoğalttığını açıklar.

ACT, bilişsel ve davranışçı terapilerin üçüncü dalgası olarak anılan yaklaşımlar arasında sayılır. Bu dalgadaki modeller düşüncelerin içeriğini değiştirmekten çok, düşüncelerle kurulan ilişkiyi değiştirmeye odaklanır. ACT'nin bilimsel topluluğu Association for Contextual Behavioral Science, kısaca ACBS'dir. Türkiye'de bu çalışmalar Türkiye Bağlamsal Bilimler Derneği (TÜRBAD) çatısı altında yürütülür; kendi eğitim ve süpervizyon sürecimin önemli bir kısmını bu çatı altında tamamladım.

Altı temel süreç

ACT'de psikolojik esneklik altı süreçle tanımlanır. Bunlar birbirinden bağımsız teknikler değil, aynı becerinin farklı yüzleridir. Uygulamada çoğu zaman birlikte çalışırlar. Bu altılı şema literatürde altıgen (hexaflex) olarak da bilinir.

1. Kabul

Kabul, istenmeyen duygu ve düşüncelere direnmeden, onları bastırmaya ya da kaçmaya çalışmadan alan açmaktır. Kabul, beğenmek ya da onaylamak değildir. Kaygıyı sevmeniz gerekmez; onunla aynı odada kalabilmeniz yeterlidir. Kabulün karşısında yaşantısal kaçınma durur: İç yaşantılardan uzaklaşmak için harcanan ve çoğu zaman hayatı küçülten çaba.

2. Bilişsel ayrışma

Zihnimiz sürekli yorum üretir: "Beceremeyeceğim", "Herkes fark edecek", "Ben böyleyim". Bu cümleler gerçeğin kendisi gibi hissedilir. Bilişsel ayrışma, düşünceyi düşünce olarak görebilmektir. Düşünceyle tartışmayız, onu değiştirmeye de uğraşmayız; yalnızca ona biraz mesafeden bakarız. Bu mesafe, düşüncenin davranış üzerindeki otomatik gücünü azaltır.

3. Şimdiki anla temas (kendindelik)

Dikkatimizi şu ana, şu an olup bitene getirme becerisidir. Bu beceri için ben kendindelik sözcüğünü kullanıyorum; İngilizce karşılığı mindfulness, Türkçede bilinçli farkındalık olarak da çevrilir. Kendindelik ACT'de uzun meditasyon programları anlamına gelmez. Görüşmede birkaç dakikalık kısa alıştırmalar ve gündelik hayatta dikkatin nerede olduğunu fark etme pratiği yeterlidir.

4. Bağlamsal benlik

Her birimizin düşüncelerinin, duygularının ve rollerinin ötesinde, bunları gözleyen bir yanı vardır. ACT buna bağlamsal benlik ya da gözlemleyen benlik der. "Kaygılı biriyim" cümlesi ile "Şu an kaygı yaşayan bir yanım var" cümlesi arasındaki fark buradan gelir. İkincisi hareket alanı bırakır.

5. Değerler

Değerler, hayatımızda ne için çaba harcamak istediğimizi anlatan seçilmiş yönlerdir. Hedef değildirler; varılacak bir yer değil, gidilen bir yöndür. "Anne babama yakın olmak", "işimde dürüst olmak", "öğrenen biri olmak" gibi. ACT'de değerlerin netleşmesi, kabulün ve diğer süreçlerin neden gerekli olduğunu da açıklar. İnsan, ancak önemsediği bir şey için zorluğa katlanır.

6. Kararlı eylem

Değerler yönünde somut, ölçülebilir ve sürdürülebilir adımlar atmaktır. Burada ACT klasik davranışçı yöntemlerle buluşur: hedef belirleme, kademeli maruz kalma, beceri eğitimi, davranış planları. Kararlı eylem, duygunun uygun olmasını beklemeden davranışı sürdürmek demektir. Adımlar çoğu zaman küçüktür; önemli olan yönün doğru olmasıdır.

Bir görüşmede neler olur

ACT'nin kitaplardaki haliyle görüşme odasındaki hali arasında fark vardır. Kitaplarda çok sayıda metafor ve alıştırma bulursunuz. Benim çalışma biçimim daha sade. Görüşmeler iki soru etrafında döner: Sizin için önemli olan ne ve ona giden yolda neye takılıyorsunuz. Metaforlar ve alıştırmalar yalnızca bu iki soruya hizmet ettiği ölçüde kullanılır. Bir yöntem olarak ACT, konuşmayı değerli bulur; ama aynı zamanda yaşantısal bir modeldir: Bazı şeyler konuşularak değil, deneyimlenerek öğrenilir.

İlk görüşmeler değerlendirme içindir. Başvuru nedenini, geçmişini ve gündelik hayata etkisini konuşuruz; gerektiğinde kısa ölçekler kullanırız. Sonra bir çalışma planı yaparız ve süreç içinde gözden geçiririz. Görüşme aralarında kısa kayıtlar tutmak isteyen danışanlarla bu kayıtları birlikte değerlendiririz; ilerlemeyi görünür kılmak sürecin parçasıdır. Çalışma biçimimi Danışmanlık sayfasında daha ayrıntılı anlattım.

ACT kimler için uygun

ACT bir sorun alanına özgü değil, insan acısının ortak mekanizmalarına yönelik bir modeldir. Bu yüzden farklı alanlarda uygulanır: kaygı, depresif yakınmalar, öfke, kronik ağrı, madde ve davranış bağımlılıkları, iş ve ilişki sorunları. Benim çalıştığım alanlar ağırlıklı olarak bağımlılıklar ve davranışsal bağımlılıklar, kaygı, travma, öfke ve çift danışmanlığıdır.

Bağımlılıklar ACT açısından ayrıca öğreticidir. Bağımlılık davranışının önemli bir işlevi, hoş olmayan iç yaşantılardan kısa süreli kurtulmaktır. Yani yaşantısal kaçınmanın güçlü bir örneğidir. Bu nedenle kabul ve değerler üzerine kurulu bir çalışma, bağımlılıkla uğraşan kişiler için anlamlı bir çerçeve sunar. Kendi araştırmalarımın önemli bir bölümü de bu kesişimde: problemli pornografi kullanımı, kumar oynama davranışı ve yaşantısal kaçınma. İlgili çalışmalara Araştırma sayfasından ulaşabilirsiniz.

ACT psikiyatrik tedavinin yerine geçmez. İlaç tedavisi gören kişilerle ACT çalışması bir arada yürütülebilir; bu kararlar ilgili hekimle birlikte verilir. Ciddi bir ruhsal rahatsızlık ya da acil bir durum söz konusuysa önce bir psikiyatri hekimine başvurmak gerekir.

Kanıt durumu

ACT, geliştirilmeye başlandığı günden bu yana çok sayıda randomize kontrollü çalışmayla sınandı. Bugün farklı sorun alanlarında yürütülmüş yüzlerce kontrollü çalışma ve bunları bir araya getiren meta-analizler var. Bulgular genel olarak ACT'nin bekleme listesi ve olağan bakım koşullarına göre etkili olduğunu, yerleşik bilişsel davranışçı yaklaşımlarla da çoğu alanda benzer sonuçlar verdiğini gösteriyor. Bazı alanlarda kanıt güçlü, bazılarında henüz gelişmekte. Bunu açıkça söylemek gerekir; hiçbir model her soruna aynı ölçüde iyi gelmez.

Türkiye'de de ACT üzerine yapılan çalışmalar hızla artıyor: lisansüstü tezler, uyarlama çalışmaları ve klinik denemeler. Bu birikimin bir kısmını Yazılar bölümünde zaman zaman özetliyorum.

ACT ile bilişsel davranışçı terapi arasındaki fark

İkisi de davranışçı gelenekten gelir ve ortak noktaları farklarından çoktur. Temel ayrım, düşüncelerle ne yapıldığında ortaya çıkar. Klasik bilişsel davranışçı yaklaşımda işlevsiz düşüncelerin içeriği sorgulanır ve daha gerçekçi düşüncelerle değiştirilmeye çalışılır. ACT'de ise düşüncenin içeriğinden çok işlevine bakılır: Bu düşünce sizi değerlerinize yaklaştırıyor mu, uzaklaştırıyor mu? Düşünce değiştirilmeden de onunla ilişki değiştirilebilir.

Bir başka fark hedeftedir. Bilişsel davranışçı modelde belirti azalması temel sonuçtur. ACT'de belirtiler azalsa da azalmasa da değerler yönünde işleyen bir hayat esas sonuçtur. Uygulamada bu iki yaklaşım birbirini dışlamaz; birçok uygulayıcı ikisinin araçlarını birlikte kullanır.

Kendindelik ile ACT aynı şey mi

Değil. Kendindelik, ACT'nin altı sürecinden birinde doğrudan, diğerlerinde dolaylı olarak yer alır. Ama ACT kendindelikten ibaret değildir. ACT'nin ayırt edici yanı, farkındalığı değerler ve eylemle birleştirmesidir. Yalnızca fark etmek yetmez; fark ettikten sonra ne yapacağınız modelin asıl konusudur.

ACT öğrenmek isteyen meslektaşlar için

ACT'yi öğrenmenin en sağlam yolu eğitimle birlikte süpervizyondur. Model kavramsal olarak basit görünür; uygulamada ise zamanlama, dil ve ilişki gerektirir. Ruh sağlığı çalışanlarıyla bireysel ve grup süpervizyonu yürütüyorum; formülasyon, görüşme becerileri ve bağımlılık danışmanlığı üzerine eğitimler düzenliyorum. Güncel programlara Süpervizyon ve Eğitim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Daha fazla okumak için

• Kabul ve Kararlılık Terapisi'nde temel metaforlar
• Otobüs metaforu
• ACT: 40 yıllık yolculuk ve araştırmaların öğrettikleri
• ACT ve yaşantısallık meselesi