İlker AktürkSosyal Hizmet Uzmanı
← Tüm yazılar

20 Kasım 2026

Madde Kullanımı Tedavisinde Aile Katılımı: Babanın Yeri

Bağımlılık tedavisinde aileden söz ettiğimizde kimi kastediyoruz? Görüşmeye kim geliyor, telefonu kim açıyor, masrafı kim karşılıyor? Bu sorular basit görünür. Ama cevapları, madde kullanımı tedavisinde aile katılımı dediğimiz şeyin aslında kimlerden oluştuğunu gösterir. Bu yazıda özetlediğim çalışma bu soruya babalar açısından bakıyor.

Çalışmayı Ömer Miraç Yaman'la birlikte yazdık. Makale 2022'de Bağımlılık Dergisi'nde (23. cilt, 1. sayı, s. 37-51) yayımlandı. İlk yazarı benim. Bu yüzden bulguları yayımlanmış özetteki hâliyle aktarıyorum, yorumumu ise yorum olduğunu söyleyerek ayrı yazıyorum. Çalışmanın çıkış noktası bir eksiklikti. Madde kullanım tedavisinde babaların işlevleri hakkında yeterli bilgi yoktu. Biz de babanın bağımlılık tedavisindeki yerini belirlemeye çalıştık.

Önce yönteme bakalım. Çalışma nitel araştırma yöntemiyle ve fenomenolojik desenle yürütüldü. Madde kullanan 20 kişiyle ve madde kullanan kişilerin 20 babasıyla derinlemesine görüşmeler yapıldı. Görüşmeler betimsel analizle incelendi. Böylece aynı soruya iki ayrı yerden bakılmış oldu. Bir yanda madde kullanan kişilerin anlatımı, öbür yanda babaların kendi anlatımı duruyor. Dolayısıyla çalışma, babaların yüzde kaçının tedaviye katıldığını söylemiyor. Katılımın bu kişilerin deneyiminde nasıl yaşandığını tarif ediyor.

Bulgular birkaç noktada toplanıyor. İlki katılımın düzeyiyle ilgili. Babaların madde kullanım tedavisine yeterli katılımı sağlamadıkları, daha çok maddi destek sağlayan tarafta oldukları görüldü. İkincisi anne ile baba arasındaki farkla ilgili. Tedavi sürecine katılımda anne ve baba arasında belirgin farklar belirlendi. Makalenin İngilizce özetine göre baba maddi destek sağlarken anne manevi destek sağlıyor. Üçüncüsü katılımı neyin etkilediğiyle ilgili. İyileşmiş madde kullanıcılarıyla tanışmak ya da tedaviye dair umut taşımak, babaların tedaviye katılımını etkiliyor. Öne çıkan bir diğer bulgu ise ikili bir tablo çiziyor. Babaların tedaviye katılımı süreci olumlu etkileme potansiyeli taşıyor, ama bazı durumlarda sürece zarar da verebiliyor.

Sınırlılıklar ve benim yorumum

Önce sınırlılıklar. Bulgular 40 kişinin anlatımına dayanıyor. Bu yüzden onları bütün babalar için geçerli bir kural gibi değil, bir deneyimin ayrıntılı bir tarifi gibi okumak gerekiyor. Örneklemde anneler yer almıyor. Anne ile baba arasındaki fark, madde kullanan kişilerin ve babaların anlatımından çıkıyor. Özet, katılımın hangi durumlarda sürece zarar verdiğini de ayrıntılandırmıyor. Bu ikili tabloyu açmak sonraki çalışmaların işi olabilir. Bir şeyi de belirteyim. Bu yazıyı makalenin yayımlanmış özetine dayanarak yazdım. Katılımcıların kendi sözleri ve temaların ayrıntısı tam metinde duruyor.

Başka bir çalışma da aile katılımının biçiminin önemli olduğunu düşündürüyor. Roozen ve arkadaşları (2010), madde kullanan yakını tedaviye gelmeyen aile üyeleriyle çalışan programları bir meta-analizle karşılaştırdı. Topluluk Pekiştirmesi ve Aile Eğitimi (CRAFT) adlı program, kişinin tedaviye başlamasını Al-Anon ve Nar-Anon yaklaşımına göre yaklaşık üç kat, Johnson Enstitüsü müdahalesine göre yaklaşık iki kat daha sık sağladı. Üç programda da aile üyelerinin kendi psikososyal ve bedensel durumu belirgin biçimde düzeldi. Bu bulgu bana aileyi sürece katmanın tek başına yetmeyebileceğini hatırlatıyor. Katılımın nasıl olduğu da önemli görünüyor. Bizim çalışmamızdaki olumlu ve zarar verici katılım ayrımı da aynı yöne işaret ediyor olabilir.

Şimdi kendi yorumuma geçiyorum. Buradan sonrası çalışmaların bulgusu değil. Bulguları okurken aklıma masadan biraz geri çekilmiş bir sandalye geliyor. Sandalye orada duruyor. Baba ailenin bir parçası ve masrafı karşılıyor. Ama sandalye masaya yakın değil. Anne ile baba arasındaki fark da burada anlam kazanıyor olabilir. Destek biçimleri ayrışınca yük de bölünebilir. Bir ebeveyn duygusal yükü taşırken öbürü maddi yükü taşıyabilir. Maddi destek küçümsenecek bir şey değil, gerçek bir emek. Yine de işlevsel bir bakış başka bir soru da sorar. Bu destek biçimi babaya ne kazandırıyor, onu neyden uzak tutuyor olabilir?

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) bu soruya yaşantısal kaçınma kavramıyla yaklaşır. Yaşantısal kaçınma, hoş olmayan duygu ve düşüncelerden uzak durmaya çalışmaktır. Hayes ve arkadaşları (1996), birçok psikolojik güçlüğün duygulardan, düşüncelerden, anılardan ve öteki iç yaşantılardan kaçma ve onlardan uzak durma çabası olarak okunabileceğini öne sürdü. Bu açıdan bakınca ödemeyi üstlenmek görünür ve somut bir katkıdır. Görüşmeye gelmek, çocuğunun karşısında oturmak, çaresizliği ya da utancı orada hissetmek daha zor olabilir. Bunu bir suçlama olarak söylemiyorum. Mesele irade de değil. Bazen insan, en çok acıtan yerden en uzak duran rolü seçer. Bu bir tahmin ve her ailede ayrı ayrı konuşulması gerekir.

Uygulama açısından bu bulgu bir davet taşıyor. Bir danışmanlık görüşmesinde babayı yalnızca masrafı karşılayan kişi olarak değil, ailenin bir sesi olarak masaya çağırmak gerekebilir. Çalışmanın umutla ilgili bulgusu burada önem kazanıyor. İyileşmiş kişilerle tanışmak ve tedaviye dair umut taşımak babaların katılımını etkiliyordu. Bu da bana katılımın sabit bir özellik değil, bağlama göre değişebilen bir davranış olduğunu düşündürüyor. Babaya kendi değerlerini sormak da bir başlangıç olabilir. Bu zor dönemde nasıl bir baba olmak istiyorsunuz? Bu soru babayı suçlamaz. Ona masada durabileceği bir yer gösterir.

Madde kullanan bir yakını olan bir baba bu yazıyı okuyorsa, ona büyük bir değişim önermiyorum. Maddi desteğin yanına küçük bir adım eklenebilir. Bu adım bir görüşmeye birlikte gitmek olabilir. Çocuğunuza bugün nasıl olduğunu sormak da bir adımdır. Yalnızca dinlemek için yanında oturmak da bir adım sayılır. Bu adımlar her şeyi çözmez. Ama sandalyeyi masaya biraz yaklaştırabilir. Bu yükü yalnız taşımak zorunda da değilsiniz.

Bu çalışmadan çıkardığım ders sade. Ailenin tedaviye katılımı tek bir kişinin işi değil ve her katılım aynı işlevi görmüyor. Babanın yeri de yalnızca masrafın karşılandığı yer olmak zorunda değil. Makalenin tamamına DOI bağlantısından, diğer araştırma özetlerine araştırma sayfasından ulaşabilirsiniz. Peki sizin ailenizde zor bir dönemde kim neyi taşıyor, kim masaya ne kadar yakın oturuyor?