Kumarda Relaps: Kumara Neden Geri Dönülür?

Kumarı yakın zamanda bırakmış 101 kişiyi bir yıl boyunca izleyen bir çalışmada, katılımcıların yalnızca yüzde 8'i bu süre boyunca hiç kumar oynamadan kaldı (Hodgins ve el-Guebaly, 2004). Bu rakam bana bırakmanın tek seferlik bir karar olmadığını hatırlatıyor. Kumarda relaps, yani bırakma girişiminden sonra kumara yeniden dönmek, çoğu zaman bırakma sürecinin bir parçası gibi görünüyor. Peki kişiyi geri çeken nedir? Bu yazıda özetlediğim çalışma bu soruya, kumarı bırakmayı denemiş kişilerin kendi anlatımından bakıyor.

Çalışmayı Hakan Karaman ve Ömer Miraç Yaman'la birlikte yazdık. Makale 2024'te İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi'nde (22. sayı, s. 158-178) yayımlandı. İlk yazarı benim. Bu yüzden bulguları yayımlanmış özetteki hâliyle aktarıyorum, yorumumu ise yorum olduğunu söyleyerek ayrı yazıyorum. Daha önce özetlediğim pekiştireç çalışması kumar oynama davranışını neyin sürdürdüğüne bakıyordu. Bu çalışma bir adım sonrasına geçiyor. Bırakmayı denemiş kişilerin neden geri döndüğünü soruyor.

Önce yönteme bakalım. Çalışma nitel bir desenle ve fenomenolojik bir yaklaşımla yürütüldü. Amaç, kumar oynayan kişilerde relaps riskini belirleyen unsurları incelemekti. Katılımcılar iki ölçüte göre seçildi. Kumar oynama geçmişleri vardı ve en az bir kez kumarı bırakmayı denemişlerdi. Bu ölçütleri taşıyan 13 kişiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapıldı. Katılımcıların relaps süreciyle ilgili deneyimleri betimsel analizle incelendi. Dolayısıyla çalışma, kumarı bırakanların yüzde kaçının geri döndüğünü söylemiyor. Geri dönüşün katılımcıların anlatımında nasıl yaşandığını tarif ediyor.

Veriler üç tema altında toplandı. Bunlar sosyal ve çevresel faktörler, kişisel ve duygusal faktörler ve finansal faktörlerdir. Özette sayılan etkenler oldukça çeşitli. Yetersiz aile desteği ve kumar oynayan sosyal çevreyle iletişimin kesilmemesi bunlardan ikisidir. Borçlar, ekonomik krizler yaşamak ve kayıpları telafi etmek de katılımcıların relaps yaşamasını etkileyen etkenler arasında sayılıyor. Stres ve kaygı gibi olumsuz duygu durumlarından çıkmak, heyecan arayışı ve kumar oynama araçlarından gelen teşvikler de bu listede yer alıyor. Çalışma buradan, relaps önleme programlarının bütüncül bir yaklaşım içermesi gerektiği sonucuna varıyor. Makalenin sonuç bölümü aile desteğini, sosyal çevrenin etkisini, psikolojik destek ve terapileri, finansal danışmanlığı ve para yönetimi becerileri eğitimini relaps riskini azaltmada önemli adımlar olarak değerlendiriyor.

Bulguların sınırı ve benim yorumum

Önce sınırlılıklar. Bulgular 13 kişinin anlatımına dayanıyor. Bu yüzden onları bütün kumar oynayanlar için geçerli bir kural gibi değil, bir deneyimin ayrıntılı bir tarifi gibi okumak gerekiyor. Relaps deneyimleri de katılımcıların geriye dönük anlatımından geliyor. Özette etkenlerin ne sıklıkla görüldüğüne ya da hangisinin daha ağır bastığına dair bir bilgi yok. Başka yöntemlerle yapılmış çalışmalar bu tabloyu tamamlamaya yardım ediyor.

Başta andığım Hodgins ve el-Guebaly (2004) çalışması katılımcıları bir yıl boyunca ileriye dönük olarak izlemişti. Orada geri dönüşler birbirinden çok farklıydı. Yine de en sık akşam saatlerinde, kişi yalnızken ve parayı düşünürken yaşanıyordu. Kumardan önceki ruh hâli olumsuz olduğu kadar olumlu da olabiliyordu. Katılımcıların en sık gösterdiği nedenler kazanmaya dair düşünceler ve para kazanma ihtiyacıydı. Yazarlar bunun, olumsuz duygulara bağlanma eğiliminde olan madde kullanımı relapslarından farklı olduğunu belirtiyor. Bu bulgu bizim çalışmamızdaki finansal temayla örtüşüyor. Olumsuz duygunun payı konusunda ise daha temkinli bir tablo çiziyor.

Oakes ve arkadaşları (2019) elektronik kumar makinelerinde tekrarlayan geri dönüşlere baktı. Kumar sorunu yaşayan kişiler, onların yakınları ve relapsı yakından tanıyan çalışanlardan oluşan 54 katılımcıyla odak grupları ve derinlemesine görüşmeler yaptılar. Katılımcılar yaşadıkları döngüyü bir atlıkarıncaya benzetiyordu. Bulgulara göre tekrarlayan geri dönüşlerin sonuçlarından doğan olumsuz duygulardan kaçınmak, umutsuz bir atlıkarınca yaratıyor. Kayıptan kısa süre sonra, bazen hemen ardından dikkat bir sonraki oyundaki kazanca yöneliyor. Böylece utanç ve suçluluk gibi duygular yaşanmadan geçiştirilebiliyor. Döngüden çıkmak, kumarın sonuçlarıyla yüzleşmek demek ve bu pek çok kişi için çok ağır. Yazarlara göre geri dönüş, umutsuzluktan kaçmanın bir yolu hâline geliyor.

Şimdi kendi yorumuma geçiyorum. Buradan sonrası çalışmaların bulgusu değil. Bizim çalışmamızdaki etkenleri bu atlıkarıncanın etrafına yerleştirince bir döngü görünür hâle geliyor. Kayıp borç doğurabiliyor. Borç stres ve kaygı doğurabiliyor. Kayıpları telafi etmek de bu sıkıntıdan en hızlı çıkış gibi görünüyor. Kişi yine oynuyor ve atlıkarınca bir tur daha dönüyor. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) bu örüntünün bir parçasına yaşantısal kaçınma der. Hayes ve arkadaşları (1996), birçok psikolojik güçlüğün duygulardan, düşüncelerden, anılardan ve öteki iç yaşantılardan kaçma ve onlardan uzak durma çabası olarak okunabileceğini öne sürdü. Bu açıdan bakınca kişinin neden yine oynadığını sormak yetmeyebilir. Oynamanın o anda onu neyden uzaklaştırdığını da sormak gerekebilir.

Bu okuma, makalenin vardığı bütüncül yaklaşım sonucuyla da uyumlu bence. Aile desteği, sosyal çevre ve para yönetimi dışarıdan bakınca ayrı başlıklar gibi duruyor. Ama her biri o andaki sıkıntının ne kadar büyüyeceğini de etkileyebilir. Bu yüzden bir danışmanlık görüşmesinde yalnızca davranışı durdurmaya değil, davranışın o anda üstlendiği işleve de bakmak gerekebilir. ACT kaçınmanın karşısına kabulü ve değerleri koyar. Buradaki kabul, zararı onaylamak ya da küçümsemek anlamına gelmiyor. Utanç ve suçluluğu susturmak için yeniden oynamak yerine onlara yer açabilmek demek. Oakes ve arkadaşlarının çalışmasında da birçok katılımcı için değişimin başında önemli olan şey, kumarın verdiği zararı kabul etmek ve atlıkarıncayı durdurmaktı. Aynı çalışma, duyguları yaşamayı ve kendini gözlemlemeyi öğrenmenin bir anda olmadığını, zamanla kurulduğunu da aktarıyor.

Kumarla ilgili bir derdi olan biri için buradan küçük bir adım çıkarılabilir. Kendi riskli anlarınızı önceden tanımaya çalışabilirsiniz. Hangi saat, hangi yalnızlık, hangi para düşüncesi sizi kumara yaklaştırıyor? Bunu güvendiğiniz bir kişiyle paylaşmak ikinci bir adım olabilir. Bu adımlar isteği ortadan kaldırmaz. Ama atlıkarıncanın hangi noktada hızlandığını görünür kılabilir. Bir geri dönüş yaşadıysanız bu, bütün emeğinizin boşa gittiği anlamına gelmeyebilir. Kumar hayatınızda ciddi bir yer kaplıyorsa bunu yalnız taşımak zorunda değilsiniz.

Bu çalışmadan çıkardığım ders sade. Kumara geri dönüş çoğu zaman tek bir zayıf anın değil, birbirine bağlanan etkenlerin sonucu gibi görünüyor. Mesele irade değil, döngünün kişiye o an ne sağladığıdır. Makalenin tamamına DOI bağlantısından, diğer araştırma özetlerine araştırma sayfasından ulaşabilirsiniz. Peki sizin hayatınızda dönüp duran bir atlıkarınca varsa, en çok hangi duygudan kaçarken hızlanıyor?